Telsizlerde Modülasyon Yan Ürünleri: Harmonikler, İntermodülasyon ve Bunların Ölçümü

Bir telsiz yalnızca “yayın yaptığı frekansta” çalışmaz. Gerçekte, özellikle modülasyon devreleri, güç katları ve doğrusal olmayan elemanlar işin içine girdiğinde, istenmeyen ama kaçınılmaz yan ürünler ortaya çıkar. Bu yazıda telsiz dünyasında sıkça duyulan ama çoğu zaman yüzeysel geçilen üç kritik kavramı ele alıyoruz:

Harmonikler
İntermodülasyon (IMD)
Bu yan ürünlerin nasıl ölçüldüğü

Bu konular yalnızca “teorik” değil; komşu kanalları rahatsız eden, EMI şikâyetlerine yol açan, hatta yasal sınırların aşılmasına neden olabilen pratik sonuçlara sahiptir.

1️⃣ Harmonikler: Frekansın Yankıları

Harmonik Nedir?

Bir verici, temel frekansta (f₀) çalışırken aynı zamanda bunun tam katlarında sinyaller üretir:

2f₀ → 2. harmonik
3f₀ → 3. harmonik
4f₀ → 4. harmonik

Örneğin:

145.000 MHz’de çalışan bir VHF telsiz
290 MHz ve 435 MHz civarında istenmeyen sinyaller üretebilir.

Neden Oluşur?

Güç amplifikatörlerinin doğrusal olmaması
Anahtarlamalı (Class C, E, F) yükselteçler
Kare dalgaya yaklaşan RF sinyali
Yetersiz çıkış filtresi (LPF / BPF)

⚠️ Özellikle QRP veya ev yapımı (homebrew) vericilerde harmonikler “sessiz tehlike”dir.

Neden Tehlikelidir?

Havacılık, askeri, kamu hizmeti bantlarına taşma
Komşu amatör bantlarda parazit
Lisans ihlali ve şikâyetler

2️⃣ İntermodülasyon (IMD): Frekansların Birbirine Karışması

İntermodülasyon Nedir?

İki veya daha fazla güçlü sinyal, doğrusal olmayan bir devreye girdiğinde yeni frekanslar oluşur.

Formül basittir ama sonuçları karmaşıktır:

f_IMD = | m·f₁ ± n·f₂ |

Özellikle tehlikeli olanlar:

3. derece IMD ürünleri (2f₁−f₂, 2f₂−f₁)

Nerede Ortaya Çıkar?

Güç amplifikatörleri
Mikserler
RF ön yükselteçleri
Hatta pasif elemanlar (oksitli konnektör, kötü lehim!)

Sahadaki Etkisi

“Boş” kanallarda hayalet sinyaller
Repeater girişlerinde karışıklık
Yoğun şehir ortamında intermod cehennemi

📡 Özellikle VHF/UHF şehir içi çalışmalarda IMD, harmonikten daha büyük bir problemdir.

3️⃣ Modülasyon Türüne Göre Yan Ürünler

Modülasyon	Tipik Yan Ürün
AM	Yan bant taşması, aşırı modülasyon
FM	Aşırı deviation → komşu kanal
SSB	IMD, splatter
CW	Key-click, geniş bant enerji
Dijital (FT8, PSK)	Lineerlik bozulursa ciddi IMD

🎯 Dijital modülasyonlar, lineerlik konusunda en acımasız öğretmendir.

4️⃣ Ölçüm Yöntemleri: “Varsaymak” Yetmez, Ölçmek Gerekir

4.1 Spektrum Analizörü (Altın Standart)

Harmonik seviyesi (dBc)
IMD ürünleri
Yan bant genişliği

Örnek:
2. harmonik = −45 dBc → genellikle kabul edilebilir
−20 dBc → ciddi sorun

4.2 SDR + Yazılım (Uygun Maliyetli Çözüm)

RTL-SDR, HackRF, Airspy
SDR# / GQRX / SDR Console

⚠️ SDR’nin kendi IMD’si unutulmamalı!

4.3 Dummy Load + Zayıflatıcı

Antene gitmeden ölçüm
Gerçek saha emisyonunu izole eder
RF attenuator şarttır (SDR’yi yakmamak için!)

4.4 İki Ton Testi (IMD Klasik Yöntemi)

SSB vericiler için vazgeçilmez
IMD3 oranı kalite göstergesidir

5️⃣ İyi Tasarım = Temiz Spektrum

Ne Yapmalı?

Çıkışta iyi tasarlanmış LPF
Lineer çalışma bölgesinde PA
Aşırı güçten kaçınmak
Mikrofon kazancını kısmak (özellikle SSB)
Dijital modlarda ALC’yi zorlamamak

🛠️ “Daha yüksek güç” çoğu zaman daha kötü spektrum demektir.

6️⃣ Sonuç: Temiz Telsiz, Sessiz Vicdan

Harmonikler ve intermodülasyon:

Görünmezdir
Duyulmaz olabilir
Ama etkisi büyüktür

Bir amatör telsizci için mesele sadece “DX yapmak” değil, temiz ve sorumlu yayın yapmaktır. Spektrum ortak bir kaynaktır; kirletmesi kolay, temizlemesi zordur.