Radyo Ufku + Optik Ufuk + Kırınım: Üçlü Gerçeklik

Bir tepeye çıktınız. Gözünüzün gördüğü yerle telsizinizin “gördüğü” yer aynı mı?

Cevap kısa: Hayır.
Cevap doğru: Üç farklı ufuk aynı anda vardır.

Telsiz haberleşmesinde “görüş hattı” (Line of Sight – LOS) kavramı genellikle basite indirgenir. Oysa pratikte menzili belirleyen tek bir çizgi değil; optik ufuk, radyo ufku ve kırınımın birlikte oluşturduğu üçlü bir gerçekliktir. Bu yazıda, bu üç kavramı birbirinden ayırarak ama birlikte düşünerek ele alacağız.

1️⃣ Optik Ufuk: Gözün Sınırı

Optik ufuk, çıplak gözle veya optik cihazlarla görebildiğiniz en uzak noktadır.
Dünya’nın küreselliği nedeniyle, gözlemcinin yüksekliği arttıkça optik ufuk da genişler.

Yaklaşık formül:

d (km) ≈ 3.57 × √h (metre)

1.7 m boyundaki bir insan için ≈ 4.7 km
30 m’lik bir kulede ≈ 19.5 km

🔹 Optik ufuk tamamen geometriktir
🔹 Atmosferik etkiler çok sınırlıdır
🔹 Radyo dalgaları için referans alınamaz

Yani “göremiyorsam çalışmaz” varsayımı, telsizcilikte genellikle yanlıştır.

2️⃣ Radyo Ufku: Elektromanyetik Gerçeklik

Radyo ufku, radyo dalgalarının Dünya yüzeyi boyunca ulaşabildiği en uzak noktadır.
Ve kritik fark burada başlar:

📡 Radyo dalgaları atmosferde kırılır.

Troposferdeki sıcaklık, basınç ve nem değişimleri, dalgayı hafifçe Dünya’ya doğru büker. Bu etki sayesinde radyo ufku, optik ufuktan yaklaşık %15–20 daha uzundur.

Pratik hesap:

d (km) ≈ 4.12 × √h (metre)

Bu hesaplama, “4/3 Dünya yarıçapı modeli” olarak bilinir.

🔹 VHF / UHF haberleşmede esas alınır
🔹 Röle istasyonu planlamasında kritiktir
🔹 “Düz çizgi” değil, hafif kavisli bir yol söz konusudur

3️⃣ Kırınım: Görüş Hattı Yokken Bile Var Olan İletişim

İşte asıl oyun bozan ama çoğu zaman görmezden gelinen unsur: kırınım (diffraction).

Elektromanyetik dalgalar, bir engelin kenarından bükülerek yoluna devam edebilir.
Bu, özellikle uzun dalga boylarında belirgindir:

HF: çok güçlü
VHF: sınırlı ama etkili
UHF: zayıf ama yok değil

Bir tepe, bina ya da sırt hattı:

Optik olarak tam engel
Geometrik olarak LOS yok
Ama telsiz sinyali ulaşabiliyor

📉 Sinyal zayıflar
📉 SNR düşer
📈 Ama bağlantı mümkündür

Bu yüzden:

“Haritada arada dağ var, olmaz”
ifadesi, çoğu zaman yanlıştır.

4️⃣ Üçü Birlikte Düşünmezsen Yanılırsın

Gerçek dünya senaryosu:

Optik ufuk: bitti
Radyo ufku: henüz bitmedi
Kırınım: hala çalışıyor

Bu üç mekanizma aynı anda devrededir.

Kavram	Gözle	Radyo ile	Engel Arkası
Optik Ufuk	✔️	❌	❌
Radyo Ufku	❌	✔️	❌
Kırınım	❌	✔️	✔️ (zayıf)

5️⃣ Amatör Telsizci İçin Ne Anlama Geliyor?

📌 Anten yüksekliği sadece “görmek” için değil, kırınım kaybını azaltmak için önemlidir
📌 NVIS, tam da bu üçlü gerçeğin tersine oynar
📌 Röle planlamasında tek harita yetmez
📌 “İmkânsız” denen birçok QSO, aslında fiziksel olarak mümkündür